Tế Tiêu Mỹ Đức: Bảo tồn và phát huy di sản rối cạn độc đáo

Trong bối cảnh các loại hình nghệ thuật truyền thống đang đối mặt với nguy cơ mai một, làng Tế Tiêu, thuộc thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, vẫn kiên cường gìn giữ và phát huy một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc: nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu. Nơi đây không chỉ nổi tiếng với loại hình rối nước mà còn là cái nôi duy nhất của nghệ thuật rối tuồng – một hình thức diễn xướng độc đáo, mang đậm dấu ấn lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại Tế Tiêu

Theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, thành phố hiện có 6 di sản múa rối, trong đó phần lớn là rối nước. Duy nhất phường rối Tế Tiêu, thuộc thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức, sở hữu cả hai loại hình rối cạn và rối nước. Đặc biệt, rối cạn Tế Tiêu đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2020.

Lịch sử hình thành của rối cạn Tế Tiêu được ghi nhận cách đây khoảng 400 năm. Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, loại hình sân khấu dân gian này đã được hồi sinh mạnh mẽ vào đầu thế kỷ XX. Rối cạn Tế Tiêu nổi tiếng với việc biểu diễn các tích tuồng cổ, kết hợp khéo léo với trò leo dây và ảo thuật, từng làm say mê biết bao thế hệ khán giả.

Quá trình hình thành và phát triển của phường rối Tế Tiêu

Sau năm 1954, nghệ nhân Phạm Văn Bể đã kế thừa và gìn giữ ngọn lửa nghệ thuật này, truyền dạy cho con cháu. Ngày nay, phường rối Tế Tiêu không chỉ biểu diễn rối cạn mà còn học hỏi và biểu diễn cả rối nước, đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật đa dạng của nhân dân. Đây đã trở thành một hoạt động văn hóa tinh thần không thể thiếu trong các dịp lễ hội, tết của cộng đồng cư dân Tế Tiêu.

Đặc sắc nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu

Theo chia sẻ của Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng, Trưởng phường rối Tế Tiêu, dù là rối cạn hay rối nước, phương thức trình diễn và kỹ thuật biểu diễn đều mang những nét đặc trưng riêng biệt. Đó là nghệ thuật xếp trò, nghệ thuật tạo hình con rối tinh xảo, và kỹ thuật điều khiển con rối sao cho sống động, có hồn.

Kỹ thuật chế tác con rối tinh xảo

Người thợ Tế Tiêu thường lựa chọn gỗ xoan hoặc gỗ sung để chế tác con rối. Những loại gỗ này nhẹ, dễ thao tác và ít bị nứt nẻ, rất thuận tiện cho việc biểu diễn bằng tay. Đối với rối nước, do đặc thù ngâm nước, độ bền của con rối không cao, vì vậy phường rối Tế Tiêu có phương châm “diễn đến đâu lại đẽo trò đến đấy”, vừa đảm bảo chất lượng, vừa truyền dạy kỹ năng đẽo trò cho thế hệ sau.

Hiện nay, phường rối Tế Tiêu tự hào có những nghệ nhân tài hoa trong lĩnh vực tạo hình con rối như ông Phạm Công Bằng, cụ Nguyễn Văn Thuyết và anh Phạm Tiến Dũng.

Rối tuồng Tế Tiêu – Nét khác biệt độc đáo

Điểm nhấn đặc biệt làm nên sự khác biệt của phường rối Tế Tiêu so với các phường rối cạn khác chính là loại hình rối tuồng. Thay vì diễn các tích chèo cổ, rối Tế Tiêu chuyên diễn các tích tuồng cổ, một loại hình diễn xướng đòi hỏi kỹ thuật cao từ tạo hình nhân vật, vũ đạo đến ca hát.

Nghệ thuật tuồng đề cao yếu tố vũ đạo, với những động tác đặc trưng cho từng nhân vật, đòi hỏi người nghệ nhân phải luyện tập ròng rã nhiều năm mới có thể thành thục. Hiện tại, phường rối Tế Tiêu đang lưu giữ hơn 100 tích trò và hàng nghìn con rối sinh động, trong đó có hơn 20 tích trò rối tuồng quý báu do cha ông để lại, tiêu biểu như “Chém Tá Trích” trong vở tuồng Sơn Hậu, “Thoát Hoan chui ống đồng”, “Thạch Sanh chém tuleb

Vị trí địa lý và Lịch sử hình thành Thị trấn Đại Nghĩa

Thị trấn Đại Nghĩa, nơi có phường rối Tế Tiêu tọa lạc, nằm ở trung tâm huyện Mỹ Đức, cách trung tâm Hà Nội khoảng 48 km về phía Nam. Về mặt lịch sử, Đại Nghĩa từng là xã thuộc huyện Mỹ Đức, với thôn Tế Tiêu là nơi đặt huyện lỵ. Trải qua nhiều thay đổi về hành chính, đến năm 2004, thị trấn Tế Tiêu và xã Đại Nghĩa được sáp nhập để thành lập thị trấn Đại Nghĩa như hiện nay.

Thị trấn Đại Nghĩa có vị trí địa lý thuận lợi, phía Đông giáp huyện Ứng Hòa, phía Tây giáp xã Hợp Thanh, phía Nam giáp các xã An Tiến và Đại Hưng, và phía Bắc giáp xã Phù Lưu Tế. Hệ thống giao thông tại đây khá phát triển với các tuyến Tỉnh lộ 76, Tỉnh lộ 416, cùng với sự kết nối thuận tiện tới Quốc lộ 21B và Quốc lộ 21A.

Với diện tích khoảng 4,97 km² và dân số hơn 6.900 người (theo số liệu năm 2004), Thị trấn Đại Nghĩa là một trung tâm kinh tế, văn hóa quan trọng của huyện Mỹ Đức. Các hoạt động văn hóa, lễ hội, trong đó có biểu diễn rối cạn Tế Tiêu, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân nơi đây.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Nghệ thuật rối cạn Tế Tiêu không chỉ là một loại hình biểu diễn nghệ thuật mà còn là một phần quan trọng của bản sắc văn hóa địa phương. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản này đòi hỏi sự chung tay của cộng đồng, chính quyền địa phương và các nhà quản lý văn hóa.

Các hoạt động quảng bá, giới thiệu rối cạn Tế Tiêu đến du khách trong và ngoài nước, cũng như việc đưa loại hình nghệ thuật này vào chương trình giáo dục, sẽ góp phần quan trọng trong việc gìn giữ và phát triển di sản cho các thế hệ mai sau. Sự tồn tại và phát triển của phường rối Tế Tiêu là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của nghệ thuật truyền thống Việt Nam.