Múa hiện đại là gì: Khám phá lịch sử, kỹ thuật và các trường phái

Múa hiện đại, một hình thức nghệ thuật biểu diễn đầy biến hóa, đã định hình lại cách chúng ta nhìn nhận và trải nghiệm sự chuyển động. Khác với sự chặt chẽ và quy chuẩn của múa ballet cổ điển, múa hiện đại ra đời như một lời tuyên ngôn về sự tự do biểu đạt, tập trung vào cảm xúc nội tại và sự sáng tạo cá nhân. Bài viết này sẽ đi sâu vào định nghĩa, lịch sử hình thành, các kỹ thuật nền tảng và sự phát triển của múa hiện đại trên thế giới cũng như tại Việt Nam.

Nguồn gốc và sự ra đời của múa hiện đại

Vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, một làn sóng phản kháng đã trỗi dậy trong giới múa, đặc biệt là ở châu Âu và Bắc Mỹ. Các nghệ sĩ cảm thấy bị gò bó bởi những quy tắc nghiêm ngặt và cấu trúc cứng nhắc của múa ballet cổ điển. Họ khao khát tìm kiếm một ngôn ngữ biểu đạt mới, chân thực và gần gũi hơn với cảm xúc con người.

Hai nhân vật tiên phong nổi bật là Isadora Duncan (Mỹ) và Ruth St. Denis (Mỹ), cùng với Mary Wigman (Đức). Họ đã mạnh dạn từ bỏ giày mũi cứng, các tư thế ballet truyền thống để tìm về với chuyển động tự nhiên, lấy cảm hứng từ thiên nhiên, cuộc sống và những cảm xúc sâu kín bên trong. Họ tin rằng múa nên là sự phản ánh chân thực của tâm hồn.

Những đặc điểm cốt lõi của múa hiện đại

Múa hiện đại mang trong mình những đặc trưng riêng biệt, phân biệt nó với các loại hình múa khác:

• Tự do trong biểu đạt: Múa hiện đại đề cao sự sáng tạo cá nhân, cho phép biên đạo và diễn viên tự do thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của mình thông qua chuyển động.
• Sử dụng đôi chân trần: Nhiều nghệ sĩ múa hiện đại chọn biểu diễn trên đôi chân trần để cảm nhận sâu sắc hơn mặt sàn và tạo ra sự kết nối trực tiếp với mặt đất.
• Ngôn ngữ chuyển động đa dạng: Không bị giới hạn bởi các bước nhảy định sẵn, múa hiện đại khai thác mọi khía cạnh của chuyển động cơ thể, từ những cử động tinh tế nhất đến những động tác mạnh mẽ, đầy nội lực.
• Tập trung vào cảm xúc và nội tâm: Các tác phẩm múa hiện đại thường đào sâu vào các chủ đề tâm lý, xã hội, triết học, thể hiện những trạng thái nội tâm phức tạp của con người.
• Trang phục và đạo cụ linh hoạt: Trang phục trong múa hiện đại thường đa dạng về kiểu dáng, màu sắc, chất liệu, hỗ trợ tối đa cho sự di chuyển và thể hiện ý đồ nghệ thuật.

Các hệ thống kỹ thuật nền tảng trong múa hiện đại

Trong suốt quá trình phát triển, múa hiện đại đã hình thành nhiều hệ thống kỹ thuật khác nhau, mỗi hệ thống mang một triết lý và phương pháp riêng. Bốn kỹ thuật tiêu biểu bao gồm:

1. Kỹ thuật Martha Graham

Martha Graham (1894-1991), một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất, đã phát triển một hệ thống kỹ thuật tập trung vào chuyển động trên sàn, sử dụng sự co và duỗi (contraction and release) của phần thân, đặc biệt là vùng bụng và hông. Kỹ thuật này nhấn mạnh vào sự tương tác giữa trọng lực và cơ thể, sự ngã, đổ và phục hồi, tạo ra những động tác đầy kịch tính và biểu cảm.

2. Kỹ thuật Merce Cunningham

Merce Cunningham (1919-2009) lại có cách tiếp cận khác biệt, chú trọng vào các yếu tố không gian, thời gian và tiết tấu. Ông thường tách rời vũ đạo khỏi âm nhạc và kịch bản, cho phép mỗi yếu tố tồn tại độc lập và tạo ra những tổ hợp chuyển động bất ngờ, phi tuyến tính. Kỹ thuật này đề cao sự tự do của cơ thể trong không gian, tạo ra những đường nét uyển chuyển và tự nhiên.

3. Kỹ thuật Jose Limon

Jose Limon (1908-1972) phát triển kỹ thuật dựa trên việc khai thác sức mạnh nội tại của cơ thể và sự tương tác với trọng lực. Kỹ thuật Limon tập trung vào sự ngã, bật dậy, duy trì trạng thái lơ lửng và phục hồi, tạo ra những chuyển động mạnh mẽ, có chiều sâu và mang tính biểu tượng cao.

4. Kỹ thuật Release

Đúng như tên gọi, kỹ thuật Release (thả lỏng) tập trung vào việc giải phóng căng thẳng trong cơ bắp và khớp, cho phép cơ thể chuyển động một cách tự nhiên, nhẹ nhàng và hiệu quả nhất. Kỹ thuật này giúp diễn viên múa tiết kiệm năng lượng, tăng cường sự linh hoạt và khả năng kiểm soát cơ thể.

Múa hiện đại tại Việt Nam và những thách thức

Trong những năm gần đây, nghệ thuật múa Việt Nam đã có những bước chuyển mình đáng kể, trong đó có sự phát triển của múa hiện đại. Nhiều biên đạo trẻ đã mạnh dạn thử nghiệm, sáng tạo các tác phẩm mang hơi thở đương đại, phản ánh những vấn đề của xã hội hiện tại.

Tuy nhiên, sự phát triển của múa hiện đại tại Việt Nam cũng đối mặt với không ít thách thức. Một số tác phẩm được gắn mác "hiện đại" hay "đương đại" đôi khi lại gây khó hiểu cho cả giới chuyên môn lẫn khán giả vì ngôn ngữ biểu đạt còn chung chung, thiếu chiều sâu hoặc chưa thực sự sáng tạo. Hội thảo "Những vấn đề hiện đại trong nghệ thuật xây dựng tác phẩm múa Việt Nam" đã chỉ ra rằng, bên cạnh những thành công, vẫn còn tồn tại nhiều tác phẩm thiếu tính thẩm mỹ và sáng tạo.

PGS.TS.NSND Lê Ngọc Canh đã thẳng thắn nhận định: "Không thiếu những tác phẩm thiếu tính thẩm mĩ, ngôn ngữ thiếu sáng tạo, rất chung chung, rất quen thuộc, thật khó hiểu tác phẩm phản ánh cái gì, nói cái gì?". Điều này cho thấy một khoảng cách nhất định giữa ý đồ nghệ thuật của người sáng tạo và khả năng tiếp nhận của công chúng.

Phân biệt múa hiện đại và múa đương đại

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa "múa hiện đại" và "múa đương đại". Mặc dù có mối liên hệ chặt chẽ, hai khái niệm này không hoàn toàn đồng nhất.

• Múa hiện đại (Modern Dance): Thường ám chỉ những gì mới mẻ, mang tính tiên phong, phá cách so với các hình thức truyền thống, đặc biệt là ballet. Nó có thể coi là một giai đoạn lịch sử phát triển của múa.
• Múa đương đại (Contemporary Dance): Gắn liền với thời gian hiện tại, là những gì đang diễn ra và được sáng tạo ở thời điểm này. Nó có thể bao gồm các yếu tố của múa hiện đại, ballet, jazz và nhiều hình thức khác, tạo nên một sự pha trộn linh hoạt và luôn thay đổi.

Cả hai thuật ngữ "hiện đại" và "đương đại" đều nhấn mạnh tính mới, sự cập nhật với thời cuộc và đời sống thực tế.

Những tác phẩm múa tiêu biểu tại Việt Nam

Ngành múa Việt Nam đã ghi nhận nhiều tác phẩm múa hiện đại và đương đại chất lượng, được đánh giá cao như:

• Bà mẹ miền Nam
• Võ Thị Sáu người con gái đất đỏ
• Bão táp Thăng Long
• Cánh chim biên giới
• Phan Đình Giót
• Trở lại Điện Biên
• Những con người huyền thoại
• Trăng thề
• Mênh mang mùa xuân
• Bến lũy
• Kẹp ba lá
• Đồng đội
• Mùa nước nổi
• Hồn đá
• Đạp bằng sóng gió
• Vệt sáng

Nhà phê bình múa Thái Phiên nhấn mạnh rằng con đường sáng tạo múa hiện đại của Việt Nam không thể xa rời tính dân tộc. Chỉ khi giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa, nghệ thuật múa Việt Nam mới có thể tạo nên những tác phẩm độc đáo, không bị lai căng hay mất gốc.

Kết luận và lời khuyên cho người yêu múa

Múa hiện đại không chỉ là một loại hình nghệ thuật biểu diễn mà còn là một phương tiện mạnh mẽ để con người khám phá và thể hiện thế giới nội tâm phong phú. Từ những bước chân đầu tiên đầy táo bạo của các nghệ sĩ tiên phong cho đến sự đa dạng và phức tạp của các trường phái ngày nay, múa hiện đại không ngừng mở rộng giới hạn của sự sáng tạo.

Để hiểu sâu sắc hơn về múa hiện đại, bạn đọc nên tìm hiểu về lịch sử, các kỹ thuật nền tảng và thưởng thức các tác phẩm tiêu biểu. Nếu bạn đang theo đuổi con đường múa, hãy luôn trau dồi kỹ thuật, nuôi dưỡng cảm xúc và tìm kiếm ngôn ngữ biểu đạt độc đáo của riêng mình. Hãy bắt đầu hành trình khám phá thế giới kỳ diệu của múa hiện đại ngay hôm nay!